Wakati mwingine swali hili linajibiwa kwa kurudia maneno yanayofahamika ya 2 Timotheo 3:16 (KJV): “Kila andiko, lenye pumzi ya Mungu..” Lakini mbona tukubali kauli hii ya jumla?
Nina marafiki katika Kanisa “Church of Jesus Christ of Latter-day Saints” ambao hutumia toleo maalum la King James Version. Kwenye ukurasa wa kichwa inaelezewa kama marekebisho yaliyovuviwa na nabii Joseph Smith. Utangulizi wake unasema, masahihisho, mengi ambayo kwa hakika yanaunga mkono mafundisho ya Mormoni, yalifanywa “kwa ufunuo wa moja kwa moja kutoka kwa Mungu.”
Kwa heshima yote inayofaa kwa imani ya marafiki wangu, ninawezaje kujua ikiwa dai hili ni kweli? Baadhi ya marafiki zangu wa Mormoni wanajibu, “Ikiwa una imani, Mungu atakuonyesha kwamba nabii wetu anaandika ukweli.”
Kitabu cha Mormoni kinafunga kwa madai kama hayo ya mamlaka ya kiungu. “Na wakati utapokea vitu hivi, ningewasihi kwamba muulize Mungu, Baba wa milele, jina la Kristo, ikiwa mambo haya si ya kweli; na ikiwa utauliza kwa moyo wa kweli, kwa nia halisi, ukiwa na imani katika Kristo, atadhihirisha ukweli wake kwako, kwa nguvu ya Roho Mtakatifu. Na kwa nguvu za Roho Mtakatifu mnaweza kujua ukweli wa vitu vyote……Na Mungu atawaonyesha, kwamba kile nilichoandika ni kweli” (Moroni 10: 4, 5, 29).
Nina marafiki ambao wanafurahia imani yao katika Kristo na wanaomba kwa bidii Roho Mtakatifu awaongoze katika ukweli, ilhali hawako tayari kukubali madai ya Kitabu cha Wamormoni au “inspired revision” la Biblia la toleo la King James. Je, kwa hiyo wanaukataa ukweli?
Labda Biblia isiyo ya kawaida zaidi katika mkusanyo wangu ni nakala ya Agano Jipya “As Revised and Corrected by the Spirits.” Iliyochapishwa katika New York mwaka wa 1861, inajieleza kuwa marekebisho ya Agano Jipya yaliyofanywa na Yesu na baadhi ya mitume, ambao walirudi “binafsi katika roho” ili kufanya masahihisho yaliyohitajiwa.
Dibaji hiyo inaeleza kwamba “makosa mengi yaliingia” katika Maandiko kutoka kwa “watu waliobuni.” Tafsiri ya Biblia “iliyosahihishwa” inafundisha kwamba “ufufuo unamaanisha {sik} ufufuo wa roho tu”; kwamba “mbingu ni hali ya furaha bila kuzingatia eneo “; kwamba “Roho Mtakatifu kutoka kwa Mungu ni roho ya mtu mtakatifu ambaye amewahi kuwa katika mwili.”
Dibaji inamalizia kwa mwaliko huu wenye mamlaka: “Mpendwa Msomaji, mtumaini Mungu, aliyefanya vitu vyote kwa shauri la mapenzi yake mwenyewe. Roho Watakatifu wanahisi kupendezwa sana na kazi hii, na roho walioisahihisha wanatamani kwamba ulimwengu utapata masahihisho haya kuwa yanatoka kwao, yakiongozwa na Mungu mwenyewe, jambo ambalo ni kweli.” Mtunzi wa dibaji hiyo basi anaitwa – “Yesu, Kristo.”
Hakuna kusita katika maneno ya madai haya. Basi je! Tunapaswa kuiamini?
Hatari ya kukubali madai haraka inaonyeshwa sana katika orodha ya Sears, Roebuck ya 1902. Sehemu ya dawa hutoa afueni ya haraka kwa magonjwa ambayo dawa ya kisasa bado inajitahidi kutibu. Zote zinakuja na dhamana kamili ya Sears.
Kisha kuna Tiba Hakika ya tabia ya kuvuta tumbaku, tabia ya kulewa pombe, kasumba na tabia ya morphine, na unene kupita kiasi. Kuna Tiba ya Kichwa kuuma ya aina ya Mexico, “iliyohakikishiwa vyema” kupunguza maumivu ya kichwa ndani ya dakika kumi na tano. Kuna dawa ya rangi ya uso ya Arsenic ya Kifaransa iliyo tolewa na Dakitari Rose “isiyo na madhara kabisa” na imehakikishwa kumfanya mtu yeyote kuwa mrembo, hata kama uso wako ulikuwa umeharibika kiasi gani.”
Halafu kuna dawa ya Mishipa na Ubongo iliyotolewa na Dkt. Hammond, “imehakikishwa vyema” inaponya orodha isiyo na mwisho ya magonjwa, hata udhaifu wa kumbukumbu. “Haijalishi sababu au uzito ya shida yako, Dawa ya Dkt. Hammond itakuponya.” Mteja anayesita anahakikishiwa kuwa dawa zote za Sear zimeandaliwa kutoka kwa maagizo yaliyotolewa na “maafisa wakuu wa matibabu ulimwenguni,” na anaonywa “kujihadhari na madaktari bandia ambao hutangaza kuwatisha wanaume kulipa pesa kwa tiba ambazo hazina sifa yoyote.”
Sears, Roebuck angekuwa wa kwanza leo kuwasihi wateja wake wasiamini madai haya ya ajabu!
Kila mahali tunapotazama, ulimwengu wa dini, sokoni, na kwenye televisheni, daima tunakabili madai mbalimbali. Ni wazi, zote haziwezi kuwa kweli. Tungekuwa wenye busara kuchukua ushauri wa Paulo usemao “jaribuni kila kitu; shikeni sana yaliyo mema.” (1 Wathesalonike 5; 21).
Biblia ndicho kitabu kilichojaribiwa zaidi kati ya vitabu vimewahi andikwa.Waumini na wakosoaji vile vile wameimechunguza kutoka jalada hadi jalada, kila sura, kila mstari, hata kila neno. Maelfu ya vitabu vimeandikwa juu ya kitabu hiki.
Ni tukio kubwa sana kusimama katika sehemu vitabu vya Biblia ya maktaba kubwa ya chuo kikuu cha Congress, Jumba la kumbukumbu la Uengereza, na kutambua kuwa muda wa maisha yote hautoshi kusoma yote ambayo yameandikwa kwa karne nyingi kuhusu kila sehemu ya Maandiko. Utafiti wa maelfu ya hati za kibiblia na vyanzo vingine vya maandishi tu huchukua umakini wa vizazi vya wasomi wanaoendelea kushirikiana ulimwenguni kote.
Uchunguzi huu wote wa Biblia haujaongoza maswali yote kwenye hitimisho zinazofanana.. Lakini utafiti hata wa mkosoaji zaidi mara nyingi umetumika tu kuongezea hesabu ya mkusanyiko wa habari kuhusu kitabu hicho. Na hii yote inapatikana kwa yule anayeuliza leo, “Je! Biblia inaweza kuaminika?”
Tafakari tena 2 Timotheo 3;16; “Maandiko yote yamevuviwa na Mungu.” Je! Ni kiasi gani kitajumuishwa katika “yote”?
Ninapoangalia Biblia katika New King James, Tafsiri ya Habari Njema, New International, au matoleo mengine mengi ya Kiprotestanti, ninapata jumla ya vitabu sitini na sita. Lakini ninapoangalia katika Rheims-Douay yangu, New American, Knox, au matoleo mengine ya Katoliki, ninapata vitabu sitini na sita pamoja na vitabu kadhaa vya ziada vinavyojulikana kama Apocrypha.
Baadhi ya maandishi haya ya apocrypha, kama vile nyongeza ya Esta na Danieli, zimefumwa kama sehemu muhimu ya vitabu vile sitini na sita. Katika matoleo yanayotumiwa na Waprotestanti au Wayahudi, kuna sura kumi na mbili katika kitabu cha Danieli na mistari thelathini katika sura ya 3. Lakini katika Biblia za Kikatoliki, Danieli ana sura kumi na nne na mistari mia moja katika sura ya 3. Mkatoliki mcha Mungu anapomalizia tu kusoma ibada zake za asubuhi kutoka Danieli 14, anaweza tena fungua Biblia yake katika 2 Timotheo 3:16 na kuwa na uhakika kwamba kila kitu katika toleo lake la Maandiko kimevuviwa na Mungu. Je hii ndio makusudio ya Aya hii maarufu?
Siku zote Yesu alionekana kuonyesha imani yake katika maandiko matakatifu ambayo alitumia. Katika mahubiri yake ya Mlimani, Yesu alisema, “Msidhani ya kuwa nalikuja kuitangua torati na manabii; sikuja kutangua, bali kutimiliza” (Mathayo 5:17). Baada ya Ufufuo aliwakumbusha wanafunzi wake kwamba “yote yaliyoandikwa kunihusu mimi katika torati ya Musa na manabii na zaburi, lazima yatimizwe” ( Luka 24:44 ). Katika kauli hizi mbili Yesu aliidhinisha vitabu vya Agano la Kale kama vilivyopangwa siku hizo.
Kwa miaka mingi, Maandiko ya Agano la Kale yalipotolewa, yalipangwa hatua kwa hatua katika makundi matatu au migawanyiko. Vitabu vitano vya kwanza vya Biblia ni mgawanyiko unaoitwa Torati au Sheria ya Musa.
Yoshua, Waamuzi, Samweli, Wafalme, Isaya, Yeremia, Ezekieli, na manabii wadogo kumi na wawili (Hosea hadi Malaki) waliunda mgawanyiko unaoitwa Manabii. Wakati mwingine, kama katika Mathayo 5:17, Agano la Kale lote liliteuliwa kwa majina ya migawanyiko hii miwili ya kwanza, Sheria na Manabii.
Vitabu vilivyosalia vya Agano la Kale viliunda mgawanyiko wa tatu, unaojulikana kama Maandiko, kikundi ambacho Yesu alirejelea kuwa “zaburi,” Zaburi kikiwa kitabu cha kwanza katika kikundi hiki.
Vitabu thelathini na tisa katika vitengo hivi vitatu viliunda kanuni ya Agano la Kale. Kanuni inamaanisha “Kipimo” au “Kanuni.” Kwa hiyo, kitabu halali ni kile ambacho kinakidhi kigezo fulani.
Katika miaka ya mwanzo ya kanisa la Kikristo, hati ishirini na saba zaidi zilikuja kuzingatiwa kuwa na viwango vya kuridhisha na hatimaye ziliorodheshwa katika kanuni za Agano Jipya.
Lakini vile vitabu sitini na sita halali havikuwa vitabu vya kidini pekee hadharani, ambavyo vilionekana kuwa vya Biblia. Kwa kweli, vitabu vingi vilichukuliwa kuwa visivyo halali kuliko vile vilizingatiwa kuwa vyenye mamlaka. Mengi ya haya yaliandikwa katika kipindi cha kati ya Agano la Kale an Agano Jipya na vilishiriki mambo mengi yanayofanana na vitabu vilivyokuwa tayari kwenye orodha. Vilikuwa na vichwa kama na vile Hekima ya Sulemani, Ecclesiasticus, Barua ya Yeremia, Yudithi, Tobiti, Bel na Joka, Susana, Makabayo wa Kwanza na wa pili, Vitabu vya Adamu na Hawa, Kuuawa kwa Isaya, Enoko wa Kwanza na wa Pili.
Takriban dazeni kati ya hivi vilikuja kuchukuliwa na Wayahudi wanaoishi nje ya Palestina kuwa vyenye umuhimu wa kutosha kustahili kujumuishwa pamoja na vitabu vingine vya Agano la Kale. Hatimaye vikawa sehemu muhimu ya tafsiri za Kigiriki za Agano la Kale ambazo zimetayarishwa wakati wa karne ya tatu na ya pili kabla ya Kristo ambayo yalitumika kwa Wayahudi wanaozungumza Kigiriki huko Misri. Toleo hili la Agano la Kale, linaloitwa Septuagint, likaja kuwa Biblia iliyotumiwa sana na kanisa la kwanza la Kikristo.
Baadhi ya wasomi wa Kikatoliki wanaokubali vitabu hivi vya ziada kuwa vya Agano la Kale wanapenda kutaja kwamba Timotheo alikuwa Mgiriki (Matendo 16:1). Kwa kawaida, basi, alitumia Septuagint; na Septuagint ilikuwa na vitabu vya ziada. Kwa hiyo wakati Paulo aliandika, “Kila andiko limevuviwa na Mungu,” alikuwa akijumuisha vitabu vya ziada vya Agano la Kale pia kuwa halali!
Ni jambo la maana kuona kwamba Kigiriki cha 2 Timotheo 3:16 kinaweza kutafsiriwa, kama katika New English Bible na matoleo mengine kusema, “Kila Andiko lililopuliziwa lina matumizi yake.” Hii inadokeza zaidi kwamba mtume alikuwa akimkumbusha Timotheo kwamba ingawa kulikuwa na maandiko mengi hadharani, ni andiko lililovuviwa na Mungu tu ndilo lenye faida.
Wayahudi wa Kiorthodoksi – haswa wale ambao walihusika katika kuhifadhi Agano la Kale la Kiebrania – hawakukubali kamwe vitabu vya ziada kuwa ni halali.Badala yake waliviona kama “apokrifa” au “zilizofichwa,” neno lenye kufedhehesha likidokeza kwamba vilistahili kuondolewa katika usambazaji kwa kuwa za uwongo au za uzushi.
Wakati msomi wa Kikatoliki Jerome alipokuwa akijifunza Kiebrania katika kujitayarisha kwa ajili ya kuandika upya Biblia ya Kilatini karibu mwaka wa 400 A.D. alikuja kukubaliana na uamuzi kwamba vitabu vya ziada vya Agano la Kale havikufikia viwango vya kuridhisha. Alihimiza kwamba vitabu hivyo vyote ambavyo havikujumuishwa katika kanuni za Kiebrania vinapaswa kutambuliwa kuwa vya apokrifa.
Kwa karne nyingi, wanatheolojia wengi zaidi Wakatoliki na viongozi wa kanisa wamekuwa na msimamo sawa na Jerome. Hata Kardinali Cajetan, mpinzani wa Luther katika Augsburg katika 1518, alieleza makubaliano yake na kanuni za Kiebrania na akahimiza kwamba vitabu vilivyotambuliwa na Jerome kuwa vya apokrifa visitegemewe kwa ajili ya mambo ya mafundisho.
Licha ya hayo, Apokrifa ingali inashikilia nafasi ile ile katika Biblia ya Kilatini ambayo iliokuwa nayo katika Septuagint ya Kigiriki. Hii ni kweli pia kwa tafsiri za Kiingereza za Agano la Kale zilizochukuliwa kutoka kwa Biblia ya Kilatini badala ya Biblia asili ya Kiebrania na Kiaramu. Biblia ya 1382 ya Mprotestanti John Wycliffe ilikuwa mojawapo ya hizo Biblia ambazo zina vitabu vya apocrypha.
Kwenye Biblia ya Kijerumani ya mwaka 1534, Luther alikusanya vitabu vya apocrypha na kuviweka katikati ya Agano la kale na Agano Jipya kisha akaongeza kitambulisho hiki: “APOCRYPHA—yaani, vitabu ambavyo havihesabiwi kuwa sawa na Maandiko Matakatifu ilhali bado vina faida na vyema kusoma.”
Katika kukabiliana na ukosoaji wa Kiprotestanti, Baraza la Kikatoliki la Trent, mnamo Aprili 8, 1546, lilisema kwamba isipokuwa vitabu tatu tu vitabu vya apokrifa vilipaswa kukubaliwa kuwa vitakatifu na halali kikamilifu.
Biblia zote za Kiingereza za Kiprotestanti za karne ya kumi na sita zilikuwa na Apocrypha ambapo Luther alikuwa ameziweka. Juu ya meza yangu ninaweka picha nzuri sana ya Toleo la awali la King James, nakala kamili ya pauni ishirini ya toleo la kwanza la 1611. Hapo kati ya Agano kuna vitabu vya Apokrifa. Kwa kweli, vitabu hivyo vilivyobishaniwa kwa kawaida vilitiwa ndani ya Biblia za Kiingereza za Kiprotestanti hadi uamuzi wa 1827 wa British and Foreign Bible Society kwamba sheria za jamii zilikataza kuenezwa kwa vitabu visivyo halali. Shirika la Biblia la Marekani lilifikia mkataa uleule.
Mwanadamu anawezaje kujiamulia ni vitabu vipi vinavyostahili kutumainiwa? Namna gani vitabu vingine vyote vilivyohukumiwa kuwa si vya kidini na Wayahudi, Waprotestanti, na Wakatoliki vilevile? Ni kwa kiwango gani kitabu kinaweza kutambuliwa kama “kupima”?
Historia ya asili ya vitabu vya ziada hutoa vidokezo. Maoni ya karne za waumini hayapaswi kupuuzwa. Lakini katika uchanganuzi wa mwisho hakuna kitu kinachoshawishi kama usomaji halisi wa vitabu vyenyewe.
Uamuzi rahisi zaidi waweza kufanywa kuhusu apokrifa yenye muundo wa vitabu vya Agano Jipya. Hizi ni pamoja na injili za apokrifa, matendo, nyaraka, na mafunuo za Musa, Ezdras, Paulo na Yohana.
Katika ile iitwayo Injili ya Tomaso, iliyoandikwa mapema katika karne ya pili W.K., hadithi inasimuliwa kuhusu mvulana Yesu akicheza kando ya kijito siku moja ya Sabato na kufanyiza shomoro kutoka kwenye udongo wenye unyevunyevu. Baba yake alipopinga asifanye hivyo siku ya Sabato, Yesu alilia, “Nenda!” “Na shomoro wakakimbia, wakaenda zao wakipiga kelele.”
Katika kipindi kingine, kulingana na kitabu hiki cha apokrifa, mvulana mmoja alimkimbilia Yesu na kumpiga begani. Yesu alimlaani mvulana huyo, naye akafa. “Wazazi wa yule mtoto aliyekufa wakaja kwa Yusufu na kumlaumu na kusema: ‘Kwa kuwa una mtoto wa namna hii, huwezi kukaa nasi katika kijiji; au mfundishe kubariki na si kulaani. Kwa maana anawaua watoto wetu.’”
Matendo ya Petro yanasimulia jinsi Simoni mchawi alivyoshangaza makutano kwa kuruka juu ya jiji la Roma! Lakini Petro aliomba kwamba aanguke chini na kuvunja mguu wake katika sehemu tatu, Na ndivyo alivyofanya!
Matendo ya Yohana yanasimulia tukio hili la ajabu la Yohana na kunguni watiifu. Tafsiri imechukuliwa kutoka toleo la 1965 la Apocrypha ya Agano Jipya na Edgar Hennecke, Wilhelm Schneemecher, na R. Mcl. Wilson:
“Na siku ya kwanza tulifika katika nyumba ya wageni yenye upweke; na wakati tunajaribu kumtafutia Yohana kitanda tuliona jambo la kushangaza. Kulikuwa na kitanda kimoja pale ambacho hakijatandikwa; kwa hiyo tulitandaza nguo tulizokuwa tumevaa juu yake na kumsihi alale juu yake apumzike, huku sisi wengine wote tukiwa tumelala chini. Lakini mara tu alipojilaza, alisumbuliwa na kunguni. Zilivyozidi kumsumbua, na ilikuwa tayari ni usiku wa manane, aliwaambia sote tukisikia, ‘”Nawaambia, ninyi nyote wadudu, muwe na tabia. Inabidi muondoke nyumbani kwenu usiku wa leo na mkae kimya mahali pamoja. Mkae mbali na watumishi wa Mungu.” Na wakati tukicheka na kuendelea kuzungumza, Yohana alipata usingizi; lakini sisi tuliendelea kuongea kwa tani za chini tukishukuru kwa sababu yake hatukusumbuliwa.
“Kulipopambazuka niliamka kwanza, Verus na Androniko pamoja nami; na tukaona mlangoni mwa chumba ambacho tulikuwa tumelala, kunguni nyingi zilizokusanyika; na tulipokuwa tukishangaa kwa sababu yao, Yohana akaendelea kulala. Alipoamka na kuketi kitandani na kuwatazama na akasema, “Kwa kuwa mmekuwa na tabia na kusikiza nilipowakaripia, rudini mahali penu.” Alipokwisha sema hayo na akainuka kitandani, kunguni walikimbia kutoka mlangoni kuelekea kitandani wakapanda miguu ya kitanda na kutoweka viungoni. Ndipo Yohana akasema tena, ‘Kiumbe huyu alisikiliza sauti ya mwanadamu na akajitenga akawa kimya na mtiifu; lakini sisi ambao tunasikia sauti ya Mungu hatutii amri zake na hatuwajibiki; hii itaendelea hadi lini?’’
Vikundi vichache vya Kikristo ya awali vilikubali vitabu vingine vya Agano Jipya kama vyenye mamlaka. Lakini imekuwa uamuzi ya umoja wa kanisa zima la Kikristo kwamba vitabu vya ziada vya Agano Jipya havilingani na hadhi na hisia nzuri ya zile ambazo tayari zimetangazwa kuwa kanuni.
Vitabu vya apocrypha vya Agano la Kale ambavyo vimekataliwa na Wakatoliki, Waprotestanti, na Wayahudi vivyo hivyo vimeitwa Pseudepigrapha, maana yake ni “vimeidhinishwa kwa uwongo.” Nyingi kati ya hivyo vina nyenzo ambazo kwa wazi ni duni na hazistahili nafasi miongoni mwa maandishi ya manabii wakuu wa Kiebrania.
Kuhusu vitabu vya apokrifa ambavyo vimejumuishwa katika kanuni za Kikatoliki, uamuzi huo unahitaji kuzingatiwa zaidi. Baadhi ya nyenzo, kama vile hadithi za Bel na Joka, hazionekani kuwa mbaya zaidi kuliko hadithi katika apocrypha ya Agano Jipya. Lakini kitabu cha Wamakabayo wa kwanza kina historia yenye thamani. Ecclesiasticus na Hekima ya Sulemani ni pamoja na maneno mengi ya hekima na maneno takatifu.
Luther aliipinga Apokrifa kwa msingi kwamba ilifundisha mawazo kinyume na vitabu vya Kiebrania. Miongoni mwa haya kulikuwa na fundisho la toharani na ufanisi wa sala kwa ajili ya wafu (2 Wamakabayo 12:43-45 ). Pia alibainisha msisitizo mkubwa uliowekwa juu ya kupata sifa kwa matendo mema (Tobit 12:9; Mhubiri 3:3; 2 Esdras 8:33; na wengine).
Kwa kujiridhisha mwenyewe nimesoma zaidi ya mara moja mkusanyo mzima unaopatikana wa hati za Kibiblia na za apokrifa kadiri niwezavyo kwa kikao kimoja. Inachukua wikendi ndefu tu, na kazi hiyo inafaa sana. Ninapofika kwenye kitabu cha mwisho cha Apokrifa ya Agano Jipya, bado nina kumbukumbu mpya za Mwanzo na Malaki, 1 Esdras na 2 Makabayo, Kitabu cha Yubile, na Hadithi ya Ahikar, Mathayo na Ufunuo, Injili ya Waebrania na Ufunuo wa Petro na Paulo.
Ndani ya mpangilio huo wa jumla, vitabu sitini na sita vya kanuni za Agano la Kale na Jipya daima huchukua nafasi maalum.
Sio kwamba vitabu vya Apocrypha na Pseudepigrapha havina thamani. Hata walio duni zaidi hutuambia kitu kuhusu imani za wakati huo. Lakini kati ya zile sitini na sita kuna kipimo cha mshikamano na uthabiti ambao mtu angetegemea kwa nyaraka zinazodai kusema ukweli juu ya Mungu.
Hiki ndicho kiwango cha juu zaidi kwa vitabu vile ambavyo vinapaswa kuchukuliwa kuwa halali. katika utimilifu wa vitabu vya kisheria. Katika karne zote vitabu ambavyo vimetimiza sharti hili vimetambuliwa kama “vinavyolingana.”
Kwa kadiri Agano Jipya linavyohusika, Wakatoliki na Waprotestanti wanakubali pakubwa kwamba vitabu halali ni vile ishirini na saba. Kwa Agano la Kale, ingeonekana kuwa na sababu nzuri ya kumfuata Jerome Mkatoliki, Luther wa Kiprotestanti, na Vyama vya Biblia vya dini zote katika kutambua vitabu thelathini na tisa vya kanuni za Kiebrania kuwa ndizo zinazostahili kuaminiwa.
Vitabu hivyo sitini na sita, vingine vyavyo havikuwa vimeandikwa bado wakati Paulo na Timotheo walifanya kazi pamoja, vyote vyatoa uthibitisho wa kuwa miongoni mwa hayo Maandiko yanayofafanuliwa kuwa “yame vuviwa na Mungu,””yakifundisha ukweli,” na kuongoza kwa “imani katika Kristo Yesu”(2 Timotheo 3: 15,16, GNT).
Lakini kuna maswali mengine ambayo mtu anaweza kuuliza juu ya uaminifu wa vitabu hivi vya zamani.